REPERTUAR DKF „POWIĘKSZENIE” LISTOPAD 2026 R.
|
LP |
TYTUŁ |
DATA |
GODZ. |
CZAS |
|
1 |
MISTYCZKA |
04.11.2026 |
19.00 |
86 min. |
|
2 |
WSZYSCY MOI WROGOWIE |
09.11.2026 |
19.00 |
130 min. |
|
3 |
500 MIL |
16.11.2026 |
19.00 |
102 min. |
|
4 |
CZŁOWIEK Z MARMURU |
23.11.2026 |
19.00 |
157 min. |
|
5 |
O CZYM SOBIE NIE MÓWIMY |
30.11.2026 |
19.00 |
114 min. |
„MISTYCZKA”
|
OBSADA |
TWÓRCY |
|
Dorota Chotecka - Alicja Lenczewska Sławomir Orzechowski - Sławomir Lenczewski Ewa Florczak - Jadwiga Lenczewska Magdalena Woźniak - Dorota Lenczewska Filip Gurłacz - Ksiądz asystent Daria Kalinchuk - Olga Lenczewska Małgorzata Klara - Magda Katarzyna Dworak-Wolak - Kasia |
Reżyseria - Jan Sobierajski Scenariusz - Jan Sobierajski Zdjęcia - Łukasz Skotnicki Muzyka - Adam Dzieżyk Montaż - Jan Sobierajski Scenografia - Magdalena Michalska - Szczepańska Kostiumy - Maria Popławska Dźwięk - Katarzyna Dzida-Hamela, Piotr Gołaszewski |
ZARYS FABUŁY: Przez lata Alicja Lenczewska prowadziła dynamiczne życie. Była wiernym członkiem partii komunistycznej i cenioną nauczycielką – wymagającą, odpowiedzialną i całkowicie oddaną swojej pracy. Uwielbiała zagraniczne podróże. Wydawało się, że jej przyszłość została już dawno napisana. Aż do dnia, w którym jedno spotkanie odmieniło wszystko... Wbrew sceptycyzmowi otoczenia i własnym lękom Alicja wkracza na ścieżkę głębokiego życia duchowego. Jej mistyczne zapiski pełne szczerości, nadziei i mądrości, z czasem trafiają do tysięcy ludzi szukających odpowiedzi na najważniejsze pytania o miłość, cierpienie, wiarę i sens życia.
O FILMIE - Projekt został częściowo sfinansowany dzięki kampanii crowdfundingowej, którą wsparło blisko 6000 darczyńców. Scenariusz konsultowano z osobami z najbliższego otoczenia Alicji Lenczewskiej, w tym z jej bratową Dorotą Lenczewską, obecną podczas zdjęć.
Twórcy filmu podkreślają, że "Mistyczka" nie jest klasyczną opowieścią religijną. To przede wszystkim historia kobiety, która w wieku 51 lat musiała na nowo zdefiniować własne życie.
To pełnometrażowa, fabularna historia o poszukiwaniu szczęścia i miłości, w której człowiek spotyka się z głębią mistyki. Mówi się, że zapiski Alicji to taka świecka wersja dzienniczka św. Siostry Faustyny Kowalskiej. Z jednej strony znajdziemy w nim wiele pragmatycznych rozwiązań do zastosowania w codzienności a z drugiej wyczytamy wiele ostrzeżeń i dramatycznych wizji, ponieważ sama Alicja była nazywana prorokiem apokalipsy.
Lenczewska przeżyła przełomowy moment podczas rekolekcji w Gostyniu. Według jej relacji doświadczenie to całkowicie odmieniło jej sposób postrzegania świata. Przez kolejne 23 lata prowadziła szczegółowe notatki, które po jej śmierci zostały poddane analizie przez komisję teologiczną archidiecezji szczecińsko-kamieńskiej, a następnie opublikowane.
Dla twórców największym wyzwaniem było przełożenie intymnego świata przeżyć bohaterki na język kina. Zamiast skupiać się wyłącznie na religijnym wymiarze historii, postawili na emocje, relacje i proces przemiany człowieka. Dotykanie rzeczywistości mistycznej na ekranie wymaga niezwykłej delikatności i artystycznego wyczucia. Zależało nam na pokazaniu realnego, bolesnego i zarazem pięknego procesu przemiany wewnętrznej – drogi, w której każdy z nas może się przejrzeć. Kluczowe było pokazanie samej sylwetki Alicji – kobiety z krwi i kości, z jej ranami, trudną przeszłością i wielką, życiową metanoią.
Szczególne zainteresowanie wokół Alicji Lenczewskiej budzi fakt, że jej rozpoznawalność przyszła dopiero po śmierci. Kobieta, która za życia nie zabiegała o uwagę mediów ani popularność, stała się bohaterką książek, spotkań i debat poświęconych współczesnej duchowości. Dziś jej historia trafia również na ekran kinowy. W rolę Alicji wciela się Dorota Chotecka-Pazura, jedna z najbardziej rozpoznawalnych polskich aktorek filmowych i telewizyjnych. Znana widzom przede wszystkim z ról komediowych i serialowych, tym razem pokazuje zupełnie inne aktorskie oblicze. "Mistyczka" jest dla niej rolą opartą nie na spektakularnych wydarzeniach, lecz na emocjach, ciszy i wewnętrznym świecie bohaterki.
Film spotkał się pozytywnymi opiniami. Dzięki znakomitej obsadzie otrzymujemy nie tylko opowieść o życiu Alicji Lenczewskiej, lecz także próbę ukazania tego, co najtrudniejsze do przedstawienia na ekranie: jej wiary i wewnętrznej przemiany.
WSZYSCY MOI WROGOWIE
|
OBSADA |
TWÓRCY |
|
Matthew McConaughey - Amziah King Angelina LookingGlass - Kateri |
Reżyseria - Andrew Patterson Scenariusz - Andrew Patterson Zdjęcia - M.I. Littin-Menz Muzyka - Erick Alexander, Jared Bulmer Montaż - Patrick J. Smith Scenografia - Katie Hickman Kostiumy - Jen Kennedy |
ZARYS FABUŁY: Amziah King jest pszczelarzem z powołania i muzykiem. Po latach rozłąki spotyka przybraną córkę Kateri, którą wychowywał wraz z żoną. Mężczyzna jest samotny, chce odbudować ich relację, a także przekazać Kateri tajniki pszczelarskiego rzemiosła oraz prowadzenia pasieki. Gdy wydaje się, że oboje mają szansę na nowy początek, ktoś brutalnie niweczy ich plany, a Amziah traci wszystko, co budował przez lata.
O tym, że pszczelarze nie mogą żyć w zgodzie, dowiesz się i z memów z brodą, i z pewnego podrzędnego akcyjniaka z Jasonem Stathamem. Kolejnego dowodu dostarcza nowy film Andrew Pattersona. Z pozoru tamtego sensacyjnego "Pszczelarza" i "Wszystkich moich wrogów" różni wszystko, ale przy bliższym spojrzeniu widać między nimi zasadnicze podobieństwo: oba filmy to tak naprawdę listy miłosne do wspólnoty. O ile jednak w "Pszczelarzu" Statham walczył o dobro społeczności siłą jednego zestawu mięśni, o tyle we "Wszystkich moich wrogach" to cała społeczność walczy o pojedynczego obywatela. Równowaga musi być – w kinie, w ulu i między ludźmi.
Patterson – gość od wspaniałego kameralnego sci-fi "The Vast of Night" – tym razem dostał do dyspozycji większy budżet i parę hollywoodzkich gwiazd do obsady. Chciałbym móc powiedzieć, że większa skala projektu nie wpłynęła na jego poziom, ale nie byłbym do końca uczciwy. Co prawda gdzieniegdzie uchował się reżyserski sznyt z debiutu, ale im więcej wątków otwiera nowy film – a otwiera ich sporo – tym bardziej "Wszyscy moi wrogowie" zaczynają przypominać wyliczankę zgranych tropów: z thrillerów, westernów, kina familijnego, coming of age czy z folk-popowych teledysków.
Owszem, jest tu nawet klimacik rodem z klipów Mumford & Sons, bo Amziah King w wykonaniu Matthew McConaugheya trudni się – poza pszczelarstwem – również muzykowaniem z grupą brodatych albo poubieranych w kapelusze kumpli. Po jednej ze wspólnych akcji King trafia na dawno niewidzianą przybraną córkę Kateri (Angelina LookingGlass) i proponuje jej udział w miodowym biznesie. Scenariusz całkiem beztrosko prześlizguje się nad kwestią wieloletniej nieobecności ojca, więc wydaje się, że tę dwójkę czekają odtąd same słodkie chwile. Tylko że gdzieś w tle czyha jeszcze bad guy o twarzy Kurta Russella – miejscowy złodziej miodu. Dostajemy więc gładki punkt wyjścia do dość rutyniarskiej fabuły o zemście, sile więzów międzyludzkich i o zachowaniu życiowych wartości mimo okrucieństwa tego świata.
Patterson ma podobną metodę co twórcy pamiętnego wyciskacza łez z początku ubiegłej dekady, "W kręgu miłości": pomiędzy klasycznie dramatycznymi scenami każe swoim aktorom naprawdę grać na instrumentach i śpiewać. Folkowe kawałki nie są tu tylko przerywnikiem czy musicalowym komentarzem do fabuły, mają raczej ilustrować specyfikę lokalnej społeczności. Szkoda tylko, że w możliwie najbardziej kliszowy sposób – otóż scenariusz bierze całkiem na serio sentencję, że muzyka łagodzi obyczaje. Jasne, takie prawo filmu, który ma podnosić na duchu. Tylko że ten sam film równocześnie chciałby powiedzieć coś na poważnie o relacji córki z ojcem czy o współistnieniu nowoczesnej odmiany amerykańskości z tradycją rdzennych mieszkańców Stanów. Lepiej wychodzi mu jednak jechanie na teledyskowych atrakcjach.
Na pewnym poziomie to rozumiem – Patterson jest świetny w reżyserowaniu zamkniętych całostek, za młodu nabił sobie rękę na komercyjnych fuszkach i aż dziwne, że ostatecznie nie został żadnym fachowcem od wideoklipów. Może dlatego, że podobną funkcję spełniają w obu jego pełnych metrażach pojedyncze sceny, w nich może się wyszaleć. "Wszyscy moi wrogowie" mają na przykład rewelacyjny początek, w którym jest gęsto jak w ulu: dostajemy i minirecital na parkingu fast-foodu, i szybki wgląd w produkcję miodu, i groteskowe oskalpowanie jednego z bohaterów, a reżyserowi i tak udaje się wygospodarować jeszcze trochę miejsca na sensowną ekspozycję. W innej scenie dorzuca parę informacji o bohaterach, pokazując po prostu, co ugotowali na kolację charytatywną – sprytne, solidne, bardzo filmowe.
Chciałoby się, żeby cały film składał się z tego rodzaju sprawnych miniatur, ale takie cuda to już chyba pieśń przeszłości – były możliwe w półtoragodzinnym "The Vast of Night", ale w ponaddwugodzinny metraż "Wszystkich moich wrogów" najwyraźniej trzeba było napchać trochę waty. Dawny Patterson miałby gotowe pół fabuły z pojedynczej sekwencji szkolnej (chyba najlepszej w całym filmie), w której lokalna podstawówka przeżywa inwazję pszczół. Ktoś krzyczy w niebogłosy, ktoś inny ewakuuje dzieciaki do autokaru, nauczycielki biegają po korytarzach, jednocześnie tłumacząc ekipie śmiałków, gdzie uderzyły pszczoły. Słowem: dzieje się. A i reżyser ma się czym popisać. Dość powiedzieć, że nawet nie brał pod uwagę, żeby naprodukować owadów przy pomocy CGI, mimo że żywe insekty mają to do siebie, że potrafią użądlić.
Przekonał się o tym na planie sam McConaughey, co nieźle obrazuje jego poziom zaangażowania w odgrywanie Kinga. Ktoś powie, że aktor z Teksasu tylko jedzie na tych samych patentach co zawsze, i ten ktoś będzie miał rację. Ale skłamałbym, nie przyznając się do przyjemności z patrzenia na fachurę, w którego metodzie zwyczajnie wszystko gra i buczy; McConaughey jest ekspresyjny, kiedy trzeba, a w bardziej melodramatycznych momentach potrafi zagrać choćby samym spojrzeniem.
Gorzej, że jego kunszt wybrzmiewa zwłaszcza na tle debiutującej Looking Glass. Z tym że niedostatki jej postaci zrzucam akurat na karb scenariusza – ten daje pograć aktorce dopiero w drugiej połowie filmu, podczas gdy za pierwsze wrażenie muszą nam wystarczyć sceny, w których jej rola sprowadza się do układania ust w zakłopotany uśmieszek. Cóż, skoro Kateri ma wyrosnąć na królową lokalnej społeczności, to musi przyswoić prawdę królowych pszczół: czasem trafia się pyszny spadziowy, innym razem – zwykła lipa.
IGOR KIERKOSZ - FILMWEB
500 MIL
|
OBSADA |
TWÓRCY |
|
Roman Griffin Davis - Finn Dexter Sol Ansell - Charlie Bill Nighy - John Harleen Sahota - Sasha Deirdre Monaghan - Molly Loré Adewusi - Tomo Eoin Duffy - Ben |
Reżyseria - Morgan Matthews Scenariusz - Malcolm Campbell Muzyka - Jamie Duffy, Atli Örvarsson Montaż - Rebecca Lloyd Kostiumy - Leonie Prendergast Dźwięk - Andy Shelley, Ian Wilson, Rob Hughes, Daniel Bodsworth, Nevan Brothers |
ZARYS FABUŁY: Nastoletni Finn (Roman Griffin Davis, znany z "Jojo Rabbit") i jego młodszy brat Charlie (Dexter Sol Ansell, "Rycerz siedmiu królestw") uciekają z domu, by uniknąć rozdzielenia po rozstaniu rodziców. Ich celem jest dzikie zachodnie wybrzeże Irlandii oraz dom ukochanego dziadka Johna (Bill Nighy, "To właśnie miłość") - ostatnia bezpieczna przystań w ich rozpadającym się świecie. Przed nimi 500 mil niełatwej podróży, podczas której muszą polegać na sprycie, uroku osobistym i życzliwości napotkanych ludzi - zwłaszcza wolnej duchem ulicznej muzykantki Kait (Maisie Williams, "Gra o tron").
Z seansu "500 mil" trudno wyjść bez szklącego się oka. To film, który potrafi dotknąć niezwykle delikatnych strun i emocji. Czasem bawi, wciąga swoją barwną, spontaniczną przygodą - długą podróżą bez żadnych wygód, aby pod koniec przynieść ukojenie i pomóc w zrozumieniu własnych reakcji w obliczu życiowych kryzysów.
Dwóch chłopców nocą ucieka z domu po tym, jak starszy z nich podsłuchuje kłótnię rodziców. Para chce się rozstać i rozdzielić braci. Ratunku postanawiają szukać u dziadka na odległym wybrzeżu Irlandii. Co doprowadziło tę rodzinę do takiej sytuacji?
Są filmy, o których przed seansem naprawdę lepiej nic nie wiedzieć, a w każdym razie jak najmniej. W przypadku "500 mil" ma to szczególne znaczenie, chociaż… Pozostanę enigmatyczna, bowiem sama nie cierpię spoilerów w recenzjach. Świadomość kwestii podjętych przez reżysera Morgana Matthewsa i scenarzystę Malcolma Campbella sprawia, że ich dzieło warto może obejrzeć dwukrotnie.
Po raz pierwszy "na czysto", a potem - powtórnie, idąc przez nie z latarką, wyłapując detale, które przy pierwszym odbiorze miały inne znaczenie, nie były tak czytelne. Nowy kontekst daje im inną siłę i sprawia, że ich interpretacja również może być inna. Oczywiście powtórny seans nie jest obowiązkowy!
Nie zdradzając za wiele, zachęcam jednak do tego skoku w nieznane. Wiedzieć można, że to film o rodzinie i komunikacji w niej. Tu się przecież wszystko zaczyna, tu jako dzieci uczymy się mechanizmów i ścieżek, które kształtują nasze dorosłe już drogi, wpływają na to, jak kiedyś będziemy przepracowywać emocje i rozmawiać z innymi ludźmi - partnerami i współpracownikami, znajomymi. Jak będziemy sobie radzić z radością, ale i z trudnościami. Wychowanie pod kloszem, milczenie, niedopowiedzenie, zamykanie się w sobie - wiemy, że nie tędy droga, a jednak ciągle na niej tkwimy.
Tkwią tam bohaterowie "500 mil". Nie jest to patologiczna rodzina. Przeciwnie, nie brakuje w niej miłości i wzajemnego szacunku, oddania. Ludzie ci dochodzą jednak do ściany, która doprowadza do feralnej ucieczki. Nie potrafią poradzić sobie z wyzwaniem, które na nich spada, gubią się i zaczynają od siebie oddalać. Stąd kłótnia, a co za tym idzie decyzja dorosłych o rozstaniu i chłopców o niebezpiecznej wyprawie.
Droga, w którą wyruszają Finn i jego młodszy brat Charlie, to szalona przygoda. Można jej niemal im zazdrościć. Pozwala posmakować podróży bez zaplecza finansowego i wygód hoteli, posiłków, a nawet funduszy na bilety. Dookoła rozpościerają się fantastyczne krajobrazy i zdarzają się ludzie - fajni i okropni. Do grona tych pierwszych należy na pewno Cáit. Trochę starsza od Finna, bardziej "zaprawiona w bojach", obeznana z realiami samotnych eskapad bez zgody dorosłych, zaradna, dowcipna, utalentowana (pięknie śpiewa). Ona też dźwiga swój bagaż, a zarazem ogrom empatii i opiekuńczości. Jaki silny charakter ma ta dziewczyna! Cała trójka gra genialnie i jest między nimi naturalna chemia, która czyni opowieść na wskroś autentyczną. Ani jednej nuty fałszu. Ani jednego fałszywego kroku, który wytrąciłby widza z tego świata.
Jest jeszcze Bill Nighy, znany widzom przede wszystkim z wydania komediowego w "To właśnie miłości". To jednak aktor wszechstronny, nie tylko do śmiechu. Bywa w tej historii dziadkiem lekkoduchem i dziadkiem, który nie rozmawia z córką. Płynnie przechodzi między tymi skrajnościami, buduje razem z młodszymi aktorami portret, z którym naprawdę warto się zmierzyć.
DAGMARA ROMANOWSKA - INTERIAFILM
CZŁOWIEK Z MARMURU
|
OBSADA |
TWÓRCY |
|
Jerzy Radziwiłowicz - Mateusz Birkut / Maciek Tomczyk Krystyna Janda - Agnieszka Tadeusz Łomnicki - Jerzy Burski Michał Tarkowski - Wincenty Witek Piotr Cieślak - Michalak Wiesław Wójcik - Towarzysz Jodła Magda Teresa Wójcik - Montażystka Zdzisław Kozień - Ojciec Agnieszki |
Reżyseria - Andrzej Wajda Scenariusz - Aleksander Ścibor-Rylski Zdjęcia - Edward Kłosiński Muzyka - Andrzej Korzyński Montaż - Halina Prugar-Ketling Scenografia - Allan Starski Kostiumy - Wiesława Starska, Lidia Rzeszewska Dźwięk - Piotr Zawadzki |
ZARYS FABUŁY: Rok 1976. Na korytarzu gmachu Telewizji Agnieszka - dyplomantka szkoły filmowej - przekonuje "ważnego" redaktora o potrzebie powstania filmu o Mateuszu Birkucie, przed laty przodowniku pracy, którego błyskotliwa kariera skończyła się nagle i niespodziewanie gdzieś około roku 1952. Po pertraktacjach dziewczyna dostaje wreszcie taśmę i niezbędny sprzęt. Rozpoczyna prywatne "śledztwo", mające ustalić przyczyny sukcesu i upadku Birkuta...
„Stawiłem sobie pomnik trwalszy niż ze spiżu[1]“ – tą horacjańską sentencję można odnieść zarówno do Andrzeja Wajdy, jak i miejsca, jakie w uniwersum polskiej kultury zajmuje Człowiek z marmuru (1976). Polski Obywatel Kane, jak określił go recenzent New York Timesa – po latach niejako sam urósł do rangi pomnika, wchodząc w przewrotny dialog z czasem, gdy „cały naród budował swoją stolicę”. Ta posągowa metaforyka pozostanie zresztą obecna przez cały film, ponieważ od statuy wszystko się tutaj zaczyna. Dokładniej – od wykutej w marmurze podobizny Mateusza Birkuta, dawnego przodownika pracy i zdegradowanego bohatera socjalizmu, którego młoda reżyserka Agnieszka postanawia uczynić bohaterem swojego dyplomu. Paradoks polega jednak na tym, że film Wajdy opowiada nie tyleż o stawianiu pomników, co ich demontażu. W tym sensie pozostaje dziełem zaskakująco współczesnym – naładowanym kontrkulturową energią, które, rozsadzając klasyczną narrację, bierze na warsztat jeden z najbardziej stabuizowanych okresów polskiej historii XX wieku: stalinizm i jego nieprzepracowane dziedzictwo.
Długa droga do premiery
Krytyczna rewizja wydarzeń z lat 50. w kinie była dla PRL-owskiej władzy co najmniej kłopotliwa. Mimo oficjalnego odcięcia się grubą kreską od „okresu błędów i wypaczeń[2]“ i stalinowskiego kultu jednostki na XX Zjeździe KPZR w lutym 1956, wiele jego konsekwencji nie zostało w pełni przepracowanych. Ich relikty – choć zepchnięte na margines życia publicznego – wciąż przenikały zbiorową wyobraźnię — także w kulturze, architekturze, a nawet sztuce użytkowej.
Stąd też liczne problemy realizacyjne, które na swojej (kilkunastoletniej!) drodze do premiery napotkał Człowiek z marmuru. Sam pomysł narodził się już we wczesnych latach 60. Po komercyjnej porażce Samsona (1961) Wajda postawił sobie za cel nakręcenie czegoś bliższego współczesności. Z pomocą przyszła mu wówczas odnaleziona w gazecie historia Piotra Ożańskiego – dawnego stalinowskiego przodownika pracy, który po latach nie mógł znaleźć zatrudnienia. Sporządzenie scenariusza reżyser zlecił Aleksandrowi Ściborowi-Rylskiemu.
Obaj panowie wiedzieli, że dotykają kwestii politycznie i społecznie drażliwych. Stąd pomysł, aby realizację filmową poprzedziło „wybadanie gruntu“ poprzez publikację fragmentów scenariusza w prasie[3]. Nie przełożyło się to jednak na przychylność „góry”, a prace nad produkcją prędko zablokował ówczesny minister kinematografii – Tadeusz Zaorski. Nie ulega natomiast wątpliwości, że nawet gdyby dopuszczono wtedy projekt do realizacji, z pewnością nie powstałby film, którym znamy dzisiaj; w rol;./?ę Birkuta miał się wówczas wcielić Ryszard Filipski. Również pierwotna wersja postaci Agnieszki znacząco odbiegała od zapadającej w pamięć, ekspresyjnej kreacji Krystyny Jandy – była to bohaterka pasywna, niepewna siebie, która w obliczu piętrzących się przeszkód na drodze do powstania materiału o Birkucie, rezygnuje, odkładając projekt na bliżej nieokreślone „kiedyś“.
Aby Człowiek z marmuru mógł w końcu ujrzeć światło dziennie, trzeba było zmiany na szczeblach decyzyjnych. W połowie lat 70. stanowisko ministra kultury i sztuki objął Józefa Tejchma, ktory – nie konsultując decyzji szerzej z aparatem partyjnym – dał zielone światło dla produkcji. Niewykluczone, że w historii Birkuta mógł on dostrzec echo doświadczeń własnych i swoich kolegów z Nowej Huty. Prawdopodobnie nie spodziewał się jednak, że za aprobatę wobec projektu przyjdzie mu wkrótce zapłacić utratą stanowiska.
W oku partyjnego cyklonu
Film trafił do kin z początkiem 1977 roku. Powiedzieć, że wywołał burzę to zdecydowanie mało. Kluczową rolę odegrał tutaj kontekst polityczny – premiera opowieści o robotniku zdradzonym przez socjalistyczne państwo przypadła zaledwie kilka miesięcy po czerwcowych strajkach 1976 roku. Fikcja i rzeczywistość z dnia na dzień zaczęły się przenikać.
Co ciekawe, zainteresowanie wokół premiery niezamierzenie podsyciła sama władza. Jak donosił anonimowy współpracownik SB: „Nie przez swoją formę i treść, lecz na skutek wytworzonej wokół niego sztucznej atmosfery Człowiek stał się ośrodkiem zainteresowania, anormalnego i niezdrowego, nie tylko stałej klienteli kin, środowisk inteligenckich i młodzieżowych, ale ludzi nie interesujących się kinem, a mało nawet polityką i historią[4]“. Komunistyczni dygnitarze znaleźli się wówczas w trudnym położeniu: autorytet, jakim cieszył się Wajda, sprawiał, że zarówno całkowite zablokowanie filmu, jak i dopuszczenie go do szerokiej dystrybucji mogło okazać się politycznie kosztowne. Ostatecznie zdecydowano się na rozwiązanie pośrednie – ograniczono liczbę kopii, zawężono dystrybucję do wybranych kin i starano się minimalizować skalę medialnego rozgłosu.
Przyniosło to efekt odwrotny od zamierzonego – szacuje się, że mimo ograniczeń film mogło obejrzeć nawet 2,5 milionów widzów, a ceny za pojedynczy bilet w nieoficjalnych obiegach potrafiły sięgać nawet 500 zł. Seanse szybko zaczęły przypominać rodzaj zbiorowego katharsis – widzowie odnajdywali na ekranie własną codzienność, dostrzegając, że za fasadą kolorowego, gierkowskiego konsumpcjonizmu kryje się system, który pod względem ograniczeń swobód obywatelskich de facto niewiele różnił się od rzeczywistości lat 50.
Panujący klimat polityczny sprawił, że Człowiek… praktycznie nie miał szans na triumf podczas Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni. Jury, obsadzone w dużej mierze ludźmi związanymi z aparatem partyjnym, przyznało Złote Lwy Barwom ochronnym Zanussiego – choć sam reżyser, solidaryzując się z Wajdą, nigdy nagrody nie odebrał. Sprzeciw wobec werdyktu zamanifestowało również środowisko dziennikarskie, wręczając Wajdzie własną nagrodę w postaci symbolicznej cegły. Dzieło zostało docenione również za granicą – w 1978 roku Człowiek z marmuru został przemycony na festiwal w Cannes, gdzie — mimo pokazania go poza konkursem i zaledwie kilka dni przed zakończeniem imprezy — zdobył nagrodę międzynarodowego stowarzyszenia krytyków filmowych.
Nowa epoka, nowa wrażliwość
Człowieka z marmuru można śmiało uznać za formalnie najbardziej intrygującą część robotniczej trylogii, na którą — obok niego — składają się jeszcze Człowiek z żelaza (1981) oraz Wałęsa. Człowiek z nadziei (2013). Już otwierająca film sekwencja, należąca dziś do najbardziej rozpoznawalnych w historii polskiego kina, natychmiastowo wrzuca nas w sam środek akcji. Oto dwudziestokilkuletnia studentka szkoły filmowej energicznym krokiem przemierza korytarze Telewizji Polskiej, próbując przekonać redaktora do zgody na realizację filmu dyplomowego o przodownikach pracy. Mężczyzna, nieprzekonany, kręci nosem –„tam są kolosalne kłody”, ostrzega, wspominając o „stu różnych pułapkach” i „sprawach niewyjaśnionych, zbyt ciemnych”. Zamiast tego sugeruje bezpieczniejszy temat: film o stali i przemyśle ciężkim.
Agnieszka jest jednak nieugięta. Lata 50. to przecież młodość jej ojca –okres, o którym, jak sama twierdzi, wie wszystko. Upór i witalność bohaterki okazuje się jej największą siłą: pcha ją do działania, pozwalając ignorować ostrzeżenia i odrzucać narzucane przez starszych mężczyzn wizje rzeczywistości. Jej stosunek do autorytetów najlepiej oddaje krótki, emblematyczny gest „wała”, wykonany tuż po opuszczeniu budynku telewizji.
W tym momencie rozbrzmiewa energetyczna wokaliza zespołu Alibabki i rozpoczyna się prawdziwy formalny popis Wajdy. Pierwsze minuty czasu ekranowego pozostają właściwie nieustannym ruchem; rytmiczny, pulsujący montaż perfekcyjnie zgrywa się z muzyką Andrzeja Korzyńskiego. W drodze do Muzeum Narodowego zbliżenia na twarz bohaterki przeplatają się z szerokimi ujęciami modernizującej się Warszawy — Trasą Łazienkowską, Dworcem Centralnym, Alejami Jerozolimskimi, a dominujące zdjęcia z ręki i dynamiczne ruchy kamery nadają całości wymiar quasi-dokumentalny.
Dotarcie na miejsce nie oznacza jednak końca biegu. Kamera wraz z ekipą filmową przemyka przez muzealne sale, nie zatrzymując wzroku na impresjonistycznych płótnach czy średniowiecznych eksponatach. Naszą bohaterkę interesuje bowiem przede wszystkim to, co ukryte pod ziemią dosłownie i w przenośni. Tak trafia do muzealnych magazynów, gdzie pośród zakurzonych reliktów socrealizmu spoczywają artefakty wypartej historii. Korzystając z nieuwagi kustoszki, bohaterka włamuje się do zamkniętego pomieszczenia za pomocą spinki do włosów, otwierając symboliczny portal do lat 50.
Nieprzypadkowo, odnajdując przewrócony posąg Mateusza Birkuta, Agnieszka nie ustawia kamery na statywie, lecz bierze ją bezpośrednio do ręki. Również za pomocą tego gestu Wajda opowiada się po stronie nowej wrażliwości estetycznej – bliższej bieżącej rzeczywistości politycznej, chwytane „na gorąco”, rozedrganej i nieuporządkowanej.
Od tego momentu następuje również zasadnicze rozszczepienie narracji. Akcja zaczyna funkcjonować równocześnie na dwóch płaszczyznach czasowych: współczesnym śledztwie Agnieszki oraz biografii Birkuta, stopniowo wyłaniającej się z wywiadów, wspomnień i archiwalnych materiałów. Dynamizm współczesnych scen zostaje przy tym wyraźnie skontrastowany ze statecznością fragmentów stylizowanych na dawne kroniki filmowe.
Bunt ma twarz kobiety
Nie ukrywam jednak, że bardziej niż recepcja Człowieka z marmuru, zdominowana przez polityczno-historyczne uwikłania produkcji, od zawsze fascynował mnie jego mniej oczywisty, subwersywny potencjał – ten, który dopiero w ostatnich latach na nowo zaczyna przyciągać uwagę badaczy. Sebastian Jagielski określił tę tendencję mianem poetyki ekscesu – wizualnego nadmiaru, będącego zarazem strategią politycznego oporu. Jak pisze Jagielski, eksces „uwidacznia się za sprawą tego, co nadmiernie intensywne, nadmiernie cielesne, szokujące czy prowokujące, różne zerwania i pęknięcia wewnątrz dominujących struktur (…) ujawniając zarazem to, co owe struktury tłumią, ukrywają i wykluczają[5]”. W przypadku Człowieka z marmuru odnosiłoby się to nie tyle do przemilczanych lat 50, co nieuświadomionych procesów emancypacyjnych – zarówno w odniesieniu do płci, jak i klasy.
Najbardziej widoczne staje się to w figurze Agnieszki. Aby opowiedzieć historię Birkuta, Wajda potrzebował medium, będącego wcieleniem ducha nowych czasów. Jak mówił reżyser „Agnieszka jest trochę wymyślona – ale jako córka kolejarza z małego miasteczka musi siebie jakoś wymyślić, żeby w ogóle zaistnieć w tym niełatwym świecie. Dlatego jest sztuczna, agresywna, zmanierowana, zawzięta[6]”. Ta nuta przesady działa jednak zdecydowanie na korzyść bohaterki. To właśnie magnetyczna ekranowa obecność Jandy (debiutującej na wielkim ekranie), określanej jako miks temperamentu Jacka Nicholsona, queerowego szyku Bowiego i gwiazdorskiej aury Jane Fondy, w dużej mierze determinuje doświadczenie odbiorcze widza. Dżins na dżinsie, koturny na betonie, kamera na ramieniu. Bohaterka jest co prawda kobietą, lecz w pierwszej kolejności filmowcem.
I być może właśnie owa androgyniczność i oderwanie od rzeczywistego kontekstu płci naraziło postać na – skądinąd uzasadnioną – krytykę części badaczek. Przykładowo, Maria Kornatowska zarzucała Wajdzie kreowanie „młodzieńca w damskim przebraniu[7]”. Reżysera oskarżano o instrumentalizację swojej bohaterki, która więcej wspólnego miała z abstrakcyjna figurą „wolności wiodącej robotnika na barykady TVP” niż z kobietą z krwi i kości, którą jeśli chciała podejmować w swojej twórczości politycznie ryzykowne tematy, prędzej kończyła ze złamaną karierą, jak Ewa Kruk, niż jako ikona.
Dopiero krytyka feministyczna ostatnich lat zaczęła na nowo dostrzegać jej potencjał. Abstrahując od realnych uwarunkowań funkcjonowania reżyserek w Polsce Ludowej, na bohaterkę patrzeć można jak na hołd złożony przez Wajdę kobietom kształtującym jego własne wyobrażenie o kobiecie w zawodzie filmowca. Filmowa Agnieszka swoje imię zawdzięcza w końcu dwóm ważnym imienniczkom — Agnieszce Osieckiej – absolwentce łódzkiej reżyserii, którą Wajda poznał na planie Niewinnych Czarodziejów oraz Agnieszce Holland – wieloletniej asystentce i jednej z najważniejszych współpracowniczek reżysera.
Przechwycona estetyka
Kolejny pomost między medium filmowym a rzeczywistością w Człowieku z marmuru budują liczne nawiązania do sztuki i ikonografii socrealizmu. W linii czasowej, poświęconej historii Birkuta film Wajdy zaludniają sylwetki wyjęte wprost z płócien z początku lat 50. Gdy w scenie zawodów murarskich jeden z towarzyszy podaje bohaterowi cegłę, czuć w tym bezpośrednią inspirację kultowym obrazem Aleksandra Kobzdeja. Ten sam malarski trop powraca również później, gdy Podaj cegłę widnieje w tle na ścianie podczas otwarcia wystawy Birkuta w galerii „Zachęta”.
Socrealistyczne techniki obrazowania obecne są także w samej materii języka filmowego, szczególnie w sposobie kadrowania Agnieszki. Film często prezentuje ją od dołu, z tzw. żabiej perspektywy, monumentalizując jej sylwetkę na wzór betonowych kolosów, dobrze znanych nam z fasad socrealistycznej architektury. Jednak ten zabieg artystyczny oprócz czystego naśladownictwa stylistyki czasów minionych ma jeszcze drugi aspekt – rozliczeniowy.
W końcu jednym z czołowych propagandystów, tematyzowanego przez film okresu, był nie kto inny jak Aleksander Ścibor-Rylski – autor scenariusza Człowieka z marmuru. Dzieło Wajdy jest więc filmem rozrachunkowym, nie tylko wobec systemu, lecz także biografii własnych twórców. Reżyser idzie jeszcze o krok dalej, umieszczając swoje własne nazwisko w czołówce fikcyjnego filmu propagandowego oglądanego przez Agnieszkę w montażowni – Oni budują nasze szczęście, nawiązując tym samym do własnej młodości, gdy sam asystował przy podobnych produkcjach.
*
Arcydzieło Wajdy, które w tym roku obchodzi swoje pięćdziesięciolecie, niezmiennie inspiruje i budzi emocje, pozostając przy tym niewyczerpaną kopalnią interpretacji. Od najmocniej wybrzmiewającej w momencie premiery wymowy politycznej, przez refleksję nad mechanizmami socjalistycznego awansu klasowego, aż po późniejsze odczytania feministyczne – bogactwo kontekstów sprawia, że z każdym seansem można odkrywać w nim nowe warstwy. Wreszcie, jest to bodaj najbardziej znany polski film autotematyczny, podejmujący problem walki o prawdę i niezależność artystyczną w starciu z cenzurą.
Nie będzie zatem przesadą, jeśli powiem, że prywatnie pozostaje on moim ulubionym filmem Wajdy – dziełem, w którym formalna maestria spotyka się z wielką historią i politycznym ciężarem epoki, a figura buntu wyrasta nie z nad-obecnej w naszej kulturze narracji narodowo-chrześcijańskiej, lecz wyraźnie kontrkulturowego impulsu.
NATALIA SAŃKO – FILMAWKA
O CZYM SOBIE NIE MÓWIMY
|
OBSADA |
TWÓRCY |
|
Stefano Accorsi – Carlo Miriam Leone - Elisa Carolina Crescentini – Anna Claudio Santamaria - Paolo Margherita Pantaleo - Vittoria Beatrice Savignani - Blu Alessandra Carrillo - Alessandra |
Reżyseria - Gabriele Muccino Scenariusz - Gabriele Muccino, Zdjęcia - Fabio Zamarion Muzyka - Paolo Buonvino Montaż - Claudio Di Mauro Scenografia - Massimiliano Sturiale Kostiumy - Angelica Russo Dźwięk - Nadia Paone
|
ZARYS FABUŁY:
Carlo i Elisa mieszkają w Rzymie,
tworząc z pozoru udany związek. On jest profesorem filozofii na
uniwersytecie i pisarzem walczącym z kryzysem twórczym. Ona z kolei to
utalentowana, błyskotliwa dziennikarka, której felietony ukazują się w
międzynarodowych magazynach lifestylowych. Do ich trwającego od dwóch
dekad związku wkrada się coraz więcej rutyny oraz dystansu.
Aby odzyskać dawną energię, decydują się na wyjazd do Maroka w
towarzystwie wieloletnich przyjaciół: Anny i Paola oraz ich
trzynastoletniej córki Vittorii - inteligentnej, dociekliwej i
ekscentrycznej nastolatki. Okazuje się, że także oni przeżywają poważny
kryzys, który najbardziej odbija się na dziewczynce. Vittoria, która nie
może dogadać się z rodzicami, znajduje oparcie w Carlu, nawiązując z nim
bliską więź. To dopiero początek nadchodzących problemów…
Gabriele Muccino wraca z filmem o tym, czego nie mówimy i nie przyznajemy, nawet przed samym sobą. W tej kameralnej historii z prawdziwym włoskim rollercosterem emocji mamy tajemnice ukrywane latami, tłumione uczucia i niebezpieczne pragnienia.
Dwie zaprzyjaźnione włoskie pary postanawiają wybrać się razem na wakacje do Maroko. Carlo (w tej roli znany z wielu produkcji włoskich Stefano Accorsi) i Elisa (Miriam Leone) mieszkają w Rzymie. Carlo jest profesorem filozofii na uniwersytecie i aktualnie zmaga się z kryzysem twórczym, zaś Elisa to utalentowana felietonistka. Po wielu latach znajomości, para przechodzi kryzys małżeński, zaś Carlo zmaga się, dodatkowo, z nadmiernym umiłowaniem do płci pięknej.
Druga para bohaterów to neurotyczna Anna (Carolina Crescentini) i Paolo (Claudio Santamaria), rodzice 13-letniej Vittorii (świetna rola drugoplanowa Margherity Pantaleo). Nie można nie wspomnieć o postaci studentki Carlo, Blu (Beatrice Savignani), która też nieźle namiesza w życiu głównych bohaterów.
Z pozoru przyjemny wyjazd w egzotyczne miejsce stopniowo uruchamia efekt domina, w konsekwencji prowadząc do odkrywania sekretów i fatalnych w skutkach kłamstw, które stawiają na szali ich dotychczasowe życie. Ostatnie zdanie jest celowo “przedramatyzowane”, acz idzie w parze z natężeniem emocji, decybeli i prędkości, z jaką wypowiadane są włoskie dialogi w dramatycznych scenach, których tu nie brakuje.
„O czym sobie nie mówimy” to film na podstawie powieści „Siracusa” autorstwa Delii Ephron (co ciekawe, pisarka jest współscenarzystką filmu), a Muccino w roli reżysera nie spieszy się z odsłanianiem kart. Film buduje napięcie warstwami: przez to, czego bohaterowie nie mówią, przez spojrzenia, przez to, co dzieje się poza kadrem. Maroko jako tło ze swoim ciężkim, gorącym powietrzem i labiryntem uliczek staje się piękną metaforą zagmatwania bohaterów i skrywanych kłamstw.
Największą siłą filmu są właśnie te tłumione emocje towarzyszące bohaterom z krwi i kości: Muccino pokazuje, jak bardzo możemy żyć obok kogoś bliskiego i jednocześnie nie wiedzieć o nim za wiele. To kino o architekturze kłamstwa, które budujemy nie ze złej woli, ale ulegając impulsom, fantazjom i lękowi przed zdemaskowaniem, budując kolejne warstwy kłamstw. Szczególnie myślę tutaj o Carlo, który tak zapętla się w kłamstwach, że w pewnym momencie tracimy rachubę, czy powinniśmy śmiać się, okazać współczucie czy pogardę. Zupełnie jakby reżyser stawiał przed nami pytanie: jak głęboko jesteśmy w stanie zabrnąć i skomplikować własne życie w obawie przed ujawnieniem prawdy?
Związek drugiej pary bohaterów, Anny i Paolo, pełen jest frustracji i niespełnionych oczekiwań. Dodatkowo mamy przykład relacji dorastającej Vittorii z toksyczną matką. Anna nie jest w stanie zrozumieć i nie chce zrozumieć córki. Narzuca jej swoją wizję dotyczącą jej wyglądu, tłumi jej charakter całą plejadą negatywnych zachowań. Co ciekawe, Vittoria w osobie Carlo zdobywa sojusznika i tylko on poświęca jej uwagę zaintrygowany, co naprawdę ma do powiedzenia ta dziewczynka. Co też z kolei rozwija kolejny wachlarz zdarzeń.
W jednej ze scen, słysząc fragment słynnej arii Croce e delizie z La Traviaty, pomyślałam, że – co zaskakujące – dużo „O czym sobie nie mówimy” zapożycza z klasycznych XIX wiecznych oper Verdiego czy Pucciniego. Reżyser sam komentował „Chciałem zbadać, w jakim stopniu ludzkie niedoskonałości mogą wyrządzić krzywdę, co jest typowe dla „Traviaty” i wielkich oper romantycznych, w których bohaterowie nie znają półśrodków i muszą postawić wszystko na jedną kartę. Są gotowi zrobić wszystko, by osiągnąć to, czego najbardziej pragną. To film o relacjach międzyludzkich i ich skrajnych konsekwencjach”*.
Włoskie kino obyczajowe najczęściej dotyka problemów społecznych “zwykłych ludzi” i ich dramatów, sprytnie miksując gatunki. W tym przypadku jest nie inaczej, bo „O czym sobie nie mówimy” to hybryda. Nie jest „czystym” kinem obyczajowym: film pod swoją tragikomiczną maską (mamy tu sporo komizmu sytuacyjnego) skrywa też dramat, a nawet kryminał w grande finale. Natomiast wychodzi z tego obronną ręką, unikając łatki „typowej obyczajówki” z pięknymi widokami w tle. Dostajemy zatem prawdziwy pokaz włoskiego temperamentu, a gdy dodamy do tego ciekawy soundtrack (za muzykę odpowiada Paolo Buonvino), na który składają się m.in utwory muzyki klasycznej dostajemy naprawdę interesujący, prawie dwugodzinny, wciągający seans. Czy czasem ociera się on o granicę kiczu? Tak, ale czego się nie wybacza włoskiej, romantycznej, obyczajowej opowieści?
MARTA MIZIŃSKA - FILMIKS